नेपालमा सूचना तथा प्रविधिको प्रयोग तीव्र रूपमा विस्तार हुँदै गएको छ। मोबाइल बैंकिङ, क्यूआर कोडमार्फत भुक्तानी, डिजिटल वालेट, अनलाइन सेवा र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को प्रयोगले नागरिकको दैनिक जीवन, व्यापार व्यवसाय र सरकारी सेवा प्रवाहमा परिवर्तन ल्याउन थालेको छ। तर प्रविधिको पहुँच विस्तारसँगै साइबर अपराध, डिजिटल साक्षरता र सरकारी सेवाको प्रभावकारितासम्बन्धी चुनौती पनि कायम छन्।
पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा डिजिटल प्रविधिको सबैभन्दा उल्लेखनीय प्रयोग बैंकिङ तथा वित्तीय क्षेत्रमा देखिएको छ। पहिले बैंकमा पुगेर लामो समय लाइन बस्नुपर्ने धेरै काम अहिले मोबाइल फोनबाटै गर्न सकिन्छ। रकम पठाउने, बिजुली तथा इन्टरनेटको बिल तिर्ने, टिकट काट्ने र अनलाइन किनमेल गर्ने काम डिजिटल माध्यमबाट सहज हुँदै गएको छ।
अक्टोबर २४, २०२६ मा प्रकाशित विवरणअनुसार, आर्थिक वर्ष २०२६/२७ को पहिलो दुई महिनामा अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा क्यूआर कोडबाट भएका कारोबारको सङ्ख्या ८३.९५ प्रतिशतले बढेर ७ करोड ५५ लाख ८० हजार पुगेको छ। त्यस्तै, मोबाइल बैंकिङमार्फत ८ करोड ११ लाख ९० हजार कारोबार भएका छन्। यसले नेपाली उपभोक्ता र व्यवसायीबीच डिजिटल भुक्तानीको प्रयोग बढिरहेको देखाउँछ।
सरकारी सेवामा प्रविधिको प्रयोग
नेपाल सरकारले पनि सार्वजनिक सेवा प्रवाहलाई डिजिटल बनाउने प्रयास अघि बढाएको छ। जग्गासम्बन्धी अभिलेख, राजस्व भुक्तानी, नागरिक विवरण व्यवस्थापन र विभिन्न प्रशासनिक सेवामा प्रविधिको प्रयोग विस्तार गर्ने योजना अघि सारिएको छ।
विश्व बैंकले फेब्रुअरी २०२६ मा नेपालको डिजिटल रूपान्तरण परियोजनाका लागि ५ करोड अमेरिकी डलर बराबरको वित्तीय सहयोग स्वीकृत गरेको थियो। परियोजनाले एकीकृत नागरिक सेवा पोर्टल, सुरक्षित सरकारी तथ्याङ्क आदानप्रदान प्रणाली, डिजिटल कागजात भण्डारण र सार्वजनिक सेवाको डिजिटल रूपान्तरणमा सहयोग गर्ने लक्ष्य राखेको छ। एसियाली विकास बैंकले पनि मार्च २०२६ मा यस परियोजनाका लागि ४ करोड अमेरिकी डलर बराबरको सहुलियतपूर्ण ऋण स्वीकृत गरेको जनाएको छ।
यस्ता कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भए नागरिकले विभिन्न सरकारी कार्यालय धाउनुपर्ने बाध्यता कम हुन सक्छ। सरकारी सेवामा समय र खर्च घट्नुका साथै अभिलेख व्यवस्थापन र सेवा प्रवाहमा पारदर्शिता बढाउने सम्भावना पनि रहन्छ।
एआई र सूचना प्रविधिमा नयाँ सम्भावना
कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईको प्रयोगले नेपालमा पनि नयाँ सम्भावना सिर्जना गरिरहेको छ। समाचार लेखन, अनुवाद, भिडियो सम्पादन, ग्राफिक्स निर्माण, तथ्याङ्क विश्लेषण, ग्राहक सेवा र सफ्टवेयर विकासमा एआईमा आधारित उपकरण प्रयोग गर्न सकिन्छ।
विशेषगरी सञ्चारमाध्यम, शैक्षिक संस्था, व्यावसायिक प्रतिष्ठान र सूचना प्रविधि कम्पनीका लागि यस्ता उपकरण उपयोगी बन्न सक्छन्। तर एआईबाट तयार पारिएका सामग्रीको तथ्य जाँच नगरी प्रयोग गर्दा गलत सूचना फैलिने जोखिम पनि रहन्छ। त्यसैले प्रविधिको प्रयोगसँगै मानवीय निगरानी, तथ्यको प्रमाणीकरण र व्यक्तिगत विवरणको सुरक्षामा ध्यान दिन आवश्यक छ।
सरकारले आर्थिक वर्ष २०२६/२७ का लागि सार्वजनिक गरेका नीति तथा कार्यक्रममा सूचना प्रविधि निर्यात, डिजिटल पूर्वाधार, साइबर सुरक्षा, क्लाउड सेवा र एआईमा आधारित सेवाको विकासलाई प्राथमिकता दिने योजना समेटेको छ। नेपाललाई प्रविधिमा आधारित सेवा निर्यात गर्ने मुलुकका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य पनि अघि सारिएको छ।
डिजिटल नेपालको मुख्य चुनौती के हो?
प्रविधिको प्रयोग बढे पनि यसको लाभ सबै नागरिकले समान रूपमा प्राप्त गर्न सकेका छैनन्। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा इन्टरनेटको गुणस्तर, डिजिटल उपकरणको उपलब्धता र प्रविधि प्रयोग गर्ने सीप अझै महत्त्वपूर्ण चुनौती हुन्।
त्यस्तै, अनलाइन ठगी, फिसिङ, सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने आर्थिक अपराध, व्यक्तिगत विवरणको दुरुपयोग र कमजोर साइबर सुरक्षाले डिजिटल प्रणालीप्रतिको विश्वासमा असर पार्न सक्छन्।
सरकारी सेवा अनलाइन उपलब्ध हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। सेवा छिटो, भरपर्दो, सुरक्षित र नागरिकले सजिलै प्रयोग गर्न सक्ने हुनुपर्छ। एउटै कामका लागि विभिन्न कार्यालयमा कागजात बुझाउनुपर्ने अवस्था कायम रहेमा डिजिटल प्रणालीले अपेक्षित सहजता दिन सक्दैन।
प्रविधिले अर्थतन्त्रमा कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ?
सूचना प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोगले नेपालमा रोजगारीका नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्छ। सफ्टवेयर विकास, डिजिटल मार्केटिङ, साइबर सुरक्षा, डेटा विश्लेषण, एआई र अनलाइन सेवा निर्यातमार्फत नेपाली युवाले स्वदेशमै बसेर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा काम गर्ने सम्भावना बढाउन सक्छन्।
यसका लागि दक्ष जनशक्ति उत्पादन, गुणस्तरीय इन्टरनेट, स्पष्ट कानुनी व्यवस्था, लगानीमैत्री वातावरण र साइबर सुरक्षामा पर्याप्त ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।
नेपालमा प्रविधिको विकास अब मोबाइल बैंकिङ र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगमा मात्र सीमित छैन। सरकारी सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार र रोजगारीलाई समेत डिजिटल प्रणालीसँग जोड्ने आवश्यकता बढिरहेको छ। तर डिजिटल नेपाल निर्माणको वास्तविक सफलता प्रविधि कति भित्रियो भन्ने कुराले मात्र होइन, त्यसले नागरिकको जीवन कति सहज बनायो, सेवा कति पारदर्शी बनायो र अर्थतन्त्रमा कति नयाँ अवसर सिर्जना गर्यो भन्ने आधारमा मापन हुनेछ।
