नेपालमा पत्रकारिता लामो इतिहास बोकेको छ। १९५० को प्रजातान्त्रिक परिवर्तनपछि स्वतन्त्र प्रेस र पत्रकारिताको विकासले गति लियो। प्रारम्भिक पत्रकारिता प्रिन्ट र रेडियोमा सीमित रह्यो, तर पछिल्लो दुई दशकमा इन्टरनेट, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको प्रवेशले पत्रकारितामा ऐतिहासिक रूपान्तरण ल्याएको छ। अहिलेको पत्रकारिता केवल समाचार प्रकाशनमा सीमित छैन; यो नागरिक सहभागिता, तथ्य–जाँच, मल्टिमिडिया र तत्काल सूचना प्रवाहमा आधारित भइसकेको छ।
नेपालमा पत्रकारिताको यात्रा गोरखापत्र (वि.सं. १९५८) बाट सुरु भएको मानिन्छ। त्यसपछिका दशकमा नेपाल समाचारपत्र, अन्नपूर्ण पोस्ट र कान्तिपुर जस्ता दैनिक पत्रहरूले नेपाली समाजमा समाचार पढ्ने संस्कृति फैलाए। तर सन् २००० पछि जब इन्टरनेट सामान्य हुँदै गयो, पत्रकारिताले नयाँ स्वरूप लियो। यसले परम्परागत प्रिन्टलाई ठूलो प्रतिस्पर्धामा ल्याएको छ। अहिले प्रायः सबै प्रिन्ट मिडिया अनलाइन प्लेटफर्ममा निर्भर छन्।
डिजिटल प्रविधिले नेपाली पत्रकारितामा ठूलो प्रभाव पारेको छ। समाचार अब छापाखाना वा रेडियो प्रसारणको लागि प्रतीक्षा गर्नुपर्ने अवस्था छैन। मोबाइलमा इन्टरनेट भए तुरुन्तै सूचना प्राप्त हुन्छ। समाचार केवल अक्षरमा सीमित छैन; भिडियो रिपोर्ट, फोटो स्टोरी, इन्फोग्राफिक्स र पोडकास्टसमेत समाचारको हिस्सा बनेका छन्। २०७२ को भूकम्पताका साधारण नागरिकले फेसबुक, ट्विटर र युट्युबमार्फत भिडियो, फोटो र प्रत्यक्ष विवरण प्रसारण गरे। यसले आपतकालीन सूचनाको आदान–प्रदानमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। पाठक अब केवल उपभोक्ता होइनन्, बरु सक्रिय सहभागी बनेका छन्। कमेन्ट, शेयर र लाइकमार्फत समाचारको प्रभाव तुरुन्तै नाप्न सकिन्छ।
तर डिजिटल पत्रकारिताले अवसरसँगै ठूलो चुनौती पनि ल्याएको छ। अनलाइनमा प्रमाणित नभएका समाचार छिटो फैलिन्छन्। उदाहरणका लागि, कोभिड–१९ महामारीताका गलत उपचारबारे अफवाहहरू डिजिटल प्लेटफर्ममै सर्वाधिक फैलिएका थिए। अहिले धेरै अनलाइन मिडियाले पाठक तान्न आकर्षक तर भ्रामक शीर्षक प्रयोग गर्छन् जसले पत्रकारिताको विश्वसनीयतामा प्रश्न उठाएको छ। अनलाइन पोर्टलहरूको आयस्रोत विज्ञापन भएकाले विज्ञापनदाताको दबाबले समाचार छनोट र प्रस्तुतीकरणमा असर गर्ने गरेको देखिन्छ। साथै, पत्रकार र स्रोत दुवैको व्यक्तिगत डाटा सुरक्षित राख्ने चुनौती अझै ठूलो छ।
नेपालमा डिजिटल पत्रकारिताको वास्तविक शक्ति २०७२ को विनाशकारी भूकम्पताका देखियो। अनलाइन पोर्टल र सामाजिक सञ्जालले उद्धार, राहत र पीडित अवस्थाबारे तुरुन्त जानकारी सार्वजनिक गरे। रेडियो नेपाल र टेलिभिजन रोकिएको बेला अनलाइन मिडिया नै प्रमुख स्रोत बने। हालैका संघीय र प्रदेश निर्वाचनमा अनलाइन मिडियाले प्रत्यक्ष अपडेट, नतिजा ट्र्याकिङ र डेटा–आधारित ग्राफिक्स प्रस्तुत गरे। यसले परम्परागत मिडियालाई पछि पारे। लकडाउनताका नागरिकले मोबाइल र अनलाइन पोर्टलमार्फत मात्र सूचना प्राप्त गरे। स्वास्थ्य मन्त्रालयको बुलेटिनदेखि वैक्सिनेसन सम्बन्धी सूचना डिजिटल पत्रकारिताले नै प्राथमिकताका साथ सम्प्रेषण गर्यो।
तर, व्यावसायिकता र नैतिकताको सवाल अझै टड्कारो छ। नेपाल पत्रकार महासंघले पटक–पटक अनलाइन पत्रकारितामा आचारसंहिता पालन गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ। तर अझै धेरै पोर्टलहरू दर्ता नभएका वा अनौपचारिक रुपमा सञ्चालन भइरहेका छन्। पत्रकारिताको गुणस्तर कायम राख्न तथ्य–जाँच संस्थागत रूपमा आवश्यक छ। विज्ञापन वा प्रायोजनको दबाबभन्दा बढी समाज–केन्द्रित समाचार प्राथमिक हुनुपर्छ। नयाँ पुस्ताका पत्रकारलाई डिजिटल उपकरण र डेटा पत्रकारितामा तालिम दिन आवश्यक देखिन्छ।
भविष्यमा नेपाली पत्रकारिता अझ बढी डिजिटल र प्रविधिमैत्री हुने संकेत छ। तथ्यांक, ग्राफ र इन्टरएक्टिभ रिपोर्टिङ प्रयोग गरेर डेटा पत्रकारिताको माग बढ्दैछ। समाचार संकलन, अनुवाद, तथ्य–जाँच र सम्पादनमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) प्रयोग सुरु भइसकेको छ। नेपालमा ९०% भन्दा बढी इन्टरनेट प्रयोग मोबाइलमार्फत हुने भएकाले छोटो भिडियो, “रील्स” शैली र मोबाइल–मैत्री रिपोर्टिङ भविष्यको केन्द्रमा रहनेछ। डिजिटल पत्रकारिताले सरकार र संस्थाहरूलाई थप जवाफदेही बनाउन सक्छ। खुला डेटा र अनलाइन निगरानी पत्रकारिताको नयाँ अभ्यास बन्न सक्छ।
समग्रमा भन्नुपर्दा, नेपालको पत्रकारिता अहिले डिजिटल क्रान्तिको मोडमा छ। प्रिन्टबाट सुरु भएको यात्रा अहिले मोबाइल र अनलाइनमा आधारित भइसकेको छ। यसले समाचारलाई छिटो, पहुँचयोग्य र सहभागी बनाएको छ। तर फेक न्यूज, क्लिकबेट र विज्ञापन दबाबजस्ता चुनौतीले यसको गुणस्तरमा प्रश्न उठाइरहेका छन्। डिजिटल पत्रकारिताले अवसरलाई सदुपयोग गर्न सकेमा, यो केवल समाचार प्रवाहको साधन मात्र नभई लोकतन्त्र, पारदर्शिता र नागरिक सहभागिताको शक्तिशाली आधार बन्न सक्छ।
