नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको इतिहासमा नेपाली कांग्रेसकेवल एउटा राजनीतिक दल मात्र होइन; यो लोकतन्त्रका लागि लडेको ऐतिहासिक संस्था हो। राणा शासनको अन्त्यदेखि बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्स्थापनासम्म, जनआन्दोलनदेखि संविधान निर्माणसम्म कांग्रेसले नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा निर्णायक भूमिका खेलेको छ।
यही ऐतिहासिक योगदानका कारण नेपाली कांग्रेसप्रति जनताको अपेक्षा सधैं उच्च रहँदै आएको छ। लोकतन्त्रको रक्षा, संस्थागत राजनीति र जनहितका मुद्दामा अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्ने दलका रूपमा कांग्रेसलाई हेर्ने परम्परा बनेको छ।
तर हालै सम्पन्न आम निर्वाचनले कांग्रेसलाई एउटा गम्भीर राजनीतिक सन्देश दिएको छ कि जनता अहिले पार्टीको वर्तमान नेतृत्व, संगठनात्मक अवस्था र राजनीतिक व्यवहारप्रति सन्तुष्ट छैनन्। चुनावी परिणामले केवल सिट घटेको तथ्य मात्र देखाएको छैन; यसले पार्टीभित्र बढ्दै गएको असन्तोष, निर्णय प्रक्रियामा देखिएको असन्तुलन तथा नेतृत्वको शैलीप्रति जनस्तरमा पैदा भएको अविश्वास पनि उजागर गरेको छ।
चुनावी परिणामलाई केवल ‘हार’का रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो पार्टीभित्र लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको असन्तोषको राजनीतिक अभिव्यक्ति हो। संगठनभित्रको असन्तुष्टि, टिकट वितरणमा देखिएको विवाद, गुटगत स्वार्थ तथा नेतृत्वबीचको अविश्वासले चुनावी परिणामलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गरेको देखिन्छ।
यसैबीच निर्वाचनको मुखमै गरिएको तथाकथित विशेष महाधिवेशनले पार्टीभित्र थप विवाद सिर्जना गर्यो। उक्त निर्णयले कांग्रेसभित्रको मतभेदलाई झन् तीव्र बनायो र संगठनात्मक ऊर्जा चुनावी अभियानमा केन्द्रित हुन नसकी आन्तरिक विवादमै खर्च हुन पुग्यो। परिणामस्वरूप पार्टी एकताबद्ध रूपमा निर्वाचनमा उत्रिन सकेन।
विशेष महाधिवेशन : कांग्रेसलाई कमजोर बनाउने निर्णय
गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मालगायत केही नेताहरूको पहलमा गरिएको भनिएको विशेष महाधिवेशन सुरुदेखि नै विवादको केन्द्रमा रह्यो। पार्टीको केन्द्रीय समितिको औपचारिक सहमति र संस्थागत प्रक्रियालाई बेवास्ता गर्दै अघि बढाइएको यस कदमले संगठनभित्र गम्भीर मतभेद र अविश्वासको वातावरण सिर्जना गर्यो।
सैद्धान्तिक रूपमा महाधिवेशन कुनै पनि राजनीतिक दलको सर्वोच्च लोकतान्त्रिक प्रक्रिया हो। यसको उद्देश्य संगठनलाई सुदृढ बनाउनु, नेतृत्वलाई लोकतान्त्रिक रूपमा चयन गर्नु तथा पार्टीलाई स्पष्ट राजनीतिक दिशा प्रदान गर्नु हो। तर व्यवहारमा यो महाधिवेशन संगठनात्मक सुदृढीकरणभन्दा पनि शक्ति संघर्ष, गुटबन्दी र नेतृत्वबीचको प्रतिस्पर्धाको प्रतीक बन्न पुग्यो।
निर्वाचनको तयारीमा केन्द्रित हुनुपर्ने संवेदनशील समयमा पार्टी नेतृत्व आन्तरिक विवादमा अल्झियो। चुनावी रणनीति, संगठन परिचालन र जनसम्पर्क अभियानमा केन्द्रित हुनुपर्ने ऊर्जा आन्तरिक संघर्षमै खर्च भयो। यसको परिणामस्वरूप पार्टी एकताबद्ध रूपमा चुनावी मैदानमा उत्रिन सकेन।
यसको प्रत्यक्ष असर जनमतमा पनि देखियो। संगठनात्मक असमझदारी र नेतृत्वबीचको अविश्वासले पार्टीको सार्वजनिक छविलाई कमजोर बनायो, जनविश्वास घटायो र अन्ततः चुनावी परिणाम निराशाजनक बन्न पुग्यो।
अवैध महाधिवेशनका मुख्य समस्याहरू
नेपाली कांग्रेसभित्र गरिएको विवादास्पद विशेष महाधिवेशनले संगठनात्मक संरचना र संस्थागत प्रक्रियामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। यस्तो महाधिवेशनले पार्टीभित्र एकता र विश्वास निर्माण गर्नुको सट्टा विभाजन, असन्तुष्टि र अविश्वासलाई थप बढाएको देखिन्छ। यसको मुख्य समस्याहरू निम्न रूपमा देखिन्छन्–
१. पार्टी विधानविपरीत महाधिवेशन आयोजना गर्नु
पार्टीको औपचारिक विधान र स्थापित प्रक्रियालाई बेवास्ता गर्दै महाधिवेशन आयोजना गरिएको आरोपले यसको वैधानिकतामाथि नै प्रश्न उठाएको छ।
२. केन्द्रीय समिति र सभापतिको सहमति बिना प्रक्रिया अघि बढाउनु
संगठनको सर्वोच्च कार्यकारी निकाय तथा नेतृत्वसँग पर्याप्त संस्थागत सहमति नलिई प्रक्रिया अघि बढाइनुले पार्टीभित्र गम्भीर असमझदारी सिर्जना गर्यो।
३. निर्वाचनको संवेदनशील समयमा आन्तरिक विवाद सिर्जना गर्नु
निर्वाचनको तयारीमा पार्टी एकताबद्ध भएर अभियानमा केन्द्रित हुनुपर्ने बेला नेतृत्व विवाद र संगठनात्मक असहमति बढाइयो, जसले चुनावी तयारीलाई कमजोर बनायो।
४. पार्टीभित्र चरम गुटबन्दीलाई प्रोत्साहन गर्नु
महाधिवेशनले संगठनात्मक एकता बलियो बनाउनुको सट्टा गुटगत राजनीतिलाई थप तीव्र बनायो।
५. संगठन सुदृढीकरणभन्दा शक्ति कब्जाको माध्यम बन्नु
महाधिवेशनको उद्देश्य संगठनलाई बलियो बनाउनु हुनुपर्थ्यो, तर व्यवहारमा यसलाई नेतृत्व कब्जाको राजनीतिक रणनीतिका रूपमा प्रयोग गरिएको आरोप उठ्यो।
६. वरिष्ठ नेतृत्वलाई पन्छ्याएर असन्तुष्टि बढाउनु
पार्टी सभापति र वरिष्ठ नेताहरूलाई अपमानजनक रूपमा पन्छ्याइएको आरोपले कार्यकर्ता पंक्तिमा असन्तोष र अविश्वास बढायो।
७. बाह्य शक्ति केन्द्रहरूको प्रभावको आरोप
अन्य राजनीतिक दल वा शक्ति केन्द्रहरूको प्रभावमा निर्वाचन आयोगमार्फत उक्त महाधिवेशनलाई मान्यता दिलाउने प्रयास भएको आरोपले विवादलाई अझ गम्भीर बनायो।
यी सबै घटनाक्रमले पार्टीभित्रको संस्थागत संरचना, नेतृत्वप्रति विश्वास र संगठनात्मक अनुशासनलाई कमजोर बनाएको आलोचना व्यापक रूपमा उठिरहेको छ।
नेतृत्वको नैतिक जिम्मेवारी
लोकतान्त्रिक राजनीतिमा एउटा महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त हुन्छ नेतृत्वले सफलतामा श्रेय लिन्छ भने असफलतामा जिम्मेवारी पनि लिनुपर्छ। राजनीतिक संगठनमा नेतृत्व केवल पद होइन त्यो उत्तरदायित्व हो। यदि कुनै निर्णयका कारण संगठन कमजोर हुन्छ भने त्यसको नैतिक जिम्मेवारी नेतृत्वले लिनु लोकतान्त्रिक संस्कारको महत्वपूर्ण पक्ष मानिन्छ।
नेपालको राजनीतिक इतिहासमै पनि यस्तो उदाहरण भेटिन्छ। काठमाडौंको चुनावी पराजयपछि तत्कालीन एमाले महासचिव माधव कुमार नेपालले पदबाट राजीनामा दिएका थिए। त्यो कदमलाई आज पनि राजनीतिक नैतिकताको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा पनि यस्ता उदाहरण प्रशस्त छन्। ब्रेक्जिट जनमतसंग्रहपछि बेलायतका तत्कालीन प्रधानमन्त्री डेभिड क्यामरुन ले परिणामको नैतिक जिम्मेवारी स्वीकार गर्दै पदबाट राजीनामा दिएका थिए।
यस्ता घटनाहरूले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छन् लोकतन्त्रमा पदभन्दा संस्थाको प्रतिष्ठा ठूलो हुन्छ।
अब के गर्ने ?
नेपाली कांग्रेसभित्र देखिएको संकटको समाधानका लागि स्पष्ट, साहसी र लोकतान्त्रिक कदम आवश्यक छ। सबैभन्दा पहिले, विवादास्पद महाधिवेशन तत्काल खारेज गर्नुपर्छ र पार्टीको वैधानिकता तथा संस्थागत प्रक्रियाको सम्मान सुनिश्चित गर्दै सभापति शेर बहादुर देउवा, वरिष्ठ नेता पूर्ण बहादुर खड्का तथा तत्कालीन केन्द्रीय समितिलाई पुनर्बहाली गर्नुपर्छ। त्यसपछि, संस्थागत सहमतिका आधारमा पार्टीको मूल संरचना पुनर्स्थापना गर्नु आवश्यक छ, जसले आन्तरिक एकता र नेतृत्वप्रति विश्वास पुनःनिर्माण गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
साथै निश्चित समयसीमाभित्र पारदर्शी, समावेशी र विधिसम्मत नयाँ महाधिवेशन आयोजना गर्नुपर्छ, जसले नेतृत्व चयनमा लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई बलियो बनाउनेछ र पार्टीभित्रको विश्वास पुनःस्थापना गर्नेछ। यसैगरी, विवादास्पद निर्णयमा संलग्न नेताहरू, जस्तैगगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले पदबाट तत्काल राजीनामा दिनु आवश्यक छ, जसले पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक संस्कारको पुनर्स्थापना गर्ने र संगठनलाई पुनःसशक्त बनाउन मद्दत गर्नेछ।
नेतृत्व परिवर्तन कमजोरी होइन, लोकतन्त्रको शक्ति हो भन्ने दृष्टान्तलाई व्यवहारमा उतार्दै यी कदमहरू लागू भए मात्र कांग्रेस फेरि जनविश्वास जित्ने, संगठन सुदृढ गर्ने र लोकतान्त्रिक मूल्यलाई बलियो बनाउने अवस्थामा पुग्नेछ।
नेपाली कांग्रेसको भविष्य कुनै व्यक्तिको महत्वाकांक्षामा निर्भर छैन यसले संस्थागत अनुशासन, आन्तरिक लोकतन्त्र र नैतिक नेतृत्वमा आधारित रहनुपर्छ। केवल जिम्मेवार र लोकतान्त्रिक नेतृत्वको कार्यशैलीले पार्टी मात्र होइन, समग्र लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन सक्छ। आज कांग्रेसभित्र त्यही नैतिक साहस देखाउने, गल्ती स्वीकार गर्ने र संगठन पुनर्स्थापना गर्ने समय आएको छ।
