नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) लामो समयसम्म एक सशक्त, अनुशासित र व्यापक जनआधार भएको दलका रूपमा स्थापित रहँदै आएको छ। विशेषगरी बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापनापछिका दशकहरूमा यस पार्टीले आफूलाई एउटा जिम्मेवार, राष्ट्रवादी र विकासमुखी शक्तिका रूपमा उभ्याउन सफल भएको थियो। जनआन्दोलन २०४६ देखि संविधान निर्माण प्रक्रिया २०७२ सम्मका महत्वपूर्ण राजनीतिक मोडहरूमा एमालेको भूमिका केवल सहभागितामै सीमित नभई निर्णायक र मार्गनिर्देशक रह्यो।
एमालेले आफ्नो राजनीतिक यात्रामा संगठन निर्माण, विचारधारात्मक स्पष्टता र जनतासँगको सशक्त सम्बन्धलाई मूल आधार बनायो। गाउँ–गाउँसम्म फैलिएको पार्टी संरचना, अनुशासित कार्यकर्ता पंक्ति र स्पष्ट वैचारिक दिशाले यसलाई अन्य दलहरूभन्दा फरक पहिचान दिलाएको थियो। मदन भण्डारी द्वारा प्रतिपादित ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ जस्तो सिद्धान्तले पार्टीलाई लोकतान्त्रिक अभ्याससँग जोड्दै दीर्घकालीन राजनीतिक स्थायित्वतर्फ उन्मुख गरायो। यही वैचारिक आधारले एमालेलाई एकातिर वामपन्थी धारको प्रतिनिधि बनायो भने अर्कोतिर लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धामा सक्षम शक्ति पनि बनायो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा पार्टीको संगठनात्मक शक्ति, जनविश्वास र राजनीतिक प्रभाव क्रमशः कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ। यसले पार्टीको एकीकृत सन्देश र रणनीतिमा समेत असर पारेको छ।
हालै सम्पन्न आम निर्वाचनले यी कमजोरीहरूलाई अझ स्पष्ट रूपमा उजागर गरिदिएको छ। धेरै क्षेत्रहरूमा अपेक्षित नतिजा हासिल गर्न नसक्नु केवल चुनावी हारको संकेत मात्र होइन, बरु जनविश्वासमा आएको गिरावटको प्रतिविम्ब पनि हो। मतदाताहरूले परम्परागत निष्ठाभन्दा बाहिर गएर वैकल्पिक शक्ति खोज्न थालेको प्रवृत्ति देखिन्छ, जसले एमालेजस्ता स्थापित दलहरूका लागि गम्भीर चुनौती प्रस्तुत गरेको छ।
हालै सम्पन्न आम निर्वाचनले यस यथार्थलाई अझ स्पष्ट बनाएको छ। धेरै निर्वाचन क्षेत्रमा अपेक्षाभन्दा कमजोर नतिजा आउनुले पार्टीभित्र गम्भीर आत्मसमिक्षा आवश्यक भएको संकेत दिएको छ। यदि पार्टीले आफ्ना कमजोरीहरूको इमानदार समीक्षा गरी सुधारका ठोस कदम चाल्न सकेन भने भविष्यमा एमालेको राजनीतिक प्रभाव अझ घट्दै जाने सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन।
अन्ततः, एमालेका लागि यो संक्रमणकालीन घडी हो-जहाँ उसले या त आफ्ना कमजोरीहरू सच्याउँदै पुनः शक्तिशाली रूपमा उदाउन सक्छ, या त क्रमशः कमजोर बन्दै जाने बाटो रोज्न बाध्य हुन सक्छ। इतिहासले दिएको अवसर र वर्तमानले दिएको चेतावनीलाई सही रूपमा आत्मसात् गर्न सकेमा मात्र एमालेले पुनः आफ्नो पुरानो प्रतिष्ठा र जनविश्वास पुनः प्राप्त गर्न सक्नेछ। अन्यथा, नेपालको बदलिँदो राजनीतिक परिदृश्यमा यसको प्रभाव क्रमशः खुम्चिँदै जाने सम्भावना प्रबल देखिन्छ।
लज्जास्पद हारका प्रमुख कारणहरू
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) को पछिल्लो लज्जास्पद हारका पछाडि अनेक संरचनात्मक, वैचारिक र नेतृत्वगत कारणहरू एकसाथ जोडिएका देखिन्छन्। सबैभन्दा पहिले, पार्टीभित्र नेतृत्वमा अत्यधिक केन्द्रीकरण बढ्दै जाँदा आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर बनेको छ, जसका कारण निर्णय प्रक्रिया सीमित व्यक्तिहरूको वरिपरि घुम्न थालेको अनुभूति कार्यकर्ता तहसम्म फैलिएको छ। विशेषगरी केपी शर्मा ओली को भूमिकाबारे निरन्तर उठ्दै आएका प्रश्नहरूले व्यक्तिकेन्द्रित शैलीले संस्थागत प्रणालीलाई ओझेलमा पारेको आलोचना बलियो बनाएको छ। आन्दोलनका विभिन्न चरणहरूमा सरकारको कठोर प्रतिक्रिया र सुरक्षा बलको प्रयोगले समेत जनतामा नकारात्मक सन्देश गएको देखिन्छ।
यसैबीच, युवापुस्तासँग पार्टीको दूरी बढ्दै जानु अर्को गम्भीर चुनौती बनेको छ। पारदर्शिता, अवसर र नवीन राजनीतिक संस्कार खोज्ने नयाँ पुस्तालाई पर्याप्त स्थान दिन नसक्दा उनीहरू वैकल्पिक शक्तितर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्। नेतृत्वबीच देखिने व्यक्तिगत अहंकार, प्रतिस्पर्धा र अविश्वासले संगठनात्मक एकतालाई थप कमजोर बनाएको छ भने असहमति राख्ने अनुभवी नेता तथा कार्यकर्ताहरूको बहिर्गमनले पार्टीको बौद्धिक र रणनीतिक क्षमतामा समेत क्षति पुर्याएको छ।
त्यसैगरी, पार्टी विभाजनपछि संगठनात्मक संरचना र जनाधार दुवैमा आएको गिरावट अझैसम्म पूर्ण रूपमा पुनर्स्थापित हुन सकेको छैन। चुनावी टिकट वितरणमा देखिएका विवाद र असन्तोषले कार्यकर्ताबीच निराशा बढाएको छ, जसको प्रत्यक्ष असर चुनावी परिणाममा देखिएको छ। गाउँदेखि केन्द्रसम्मका धेरै संगठनात्मक संरचनाहरू निष्क्रिय वा प्रभावहीन बन्दै जानुले पार्टीको जड स्तर कमजोर भएको संकेत गर्छ।
यसका अतिरिक्त, बदलिँदो समयअनुसार आधुनिक अर्थतन्त्र, प्रविधि र सामाजिक रूपान्तरणबारे स्पष्ट र विश्वसनीय नीति प्रस्तुत गर्न नसक्नु पनि पार्टीको कमजोरीका रूपमा देखिएको छ। जनतालाई आकर्षित गर्ने दीर्घकालीन राष्ट्रिय दृष्टिकोण र स्पष्ट मार्गचित्र अभावमा पार्टीप्रति विश्वास घट्दै गएको छ। यी सबै कारणहरूको समष्टिगत प्रभावले एमालेको राजनीतिक साख, जनाधार र संगठनात्मक शक्ति कमजोर बन्दै गएको स्पष्ट संकेत मिल्छ।
सुधारका लागि आवश्यक कदमहरू
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) लाई पुनः सशक्त र विश्वसनीय राजनीतिक शक्तिका रूपमा स्थापित गर्न अब सुधारका ठोस र साहसिक कदमहरू अपरिहार्य भइसकेका छन्। सबैभन्दा पहिले, नेतृत्व तहले नैतिकताको आधारमा जिम्मेवारी लिनु अत्यन्त जरुरी देखिन्छ। अध्यक्षसहित केन्द्रीय पदाधिकारीहरूले पछिल्लो कमजोर प्रदर्शनको जिम्मा स्वीकार गर्दै पदबाट राजीनामा दिने संस्कारले मात्र पार्टीभित्र नयाँ विश्वास र ऊर्जा सिर्जना गर्न सक्छ। यसले कार्यकर्ता र जनतामा “परिवर्तन सम्भव छ” भन्ने सन्देश दिन सक्छ।
त्यसपछि, निष्पक्ष र विश्वासयोग्य अन्तरिम समिति गठन गरी पार्टी पुनर्गठनको प्रक्रिया अघि बढाउनु आवश्यक हुन्छ। यस्तो समितिले कुनै गुट वा व्यक्तिको प्रभावभन्दा माथि उठेर संस्थागत पुनर्निर्माणमा ध्यान दिनुपर्छ। सोही प्रक्रियालाई वैधानिक र लोकतान्त्रिक बनाउन छिटो विशेष महाधिवेशन आयोजना गरी नयाँ नेतृत्व चयन गर्नु अपरिहार्य देखिन्छ। यसले पार्टीलाई नयाँ दिशा, नयाँ ऊर्जा र नयाँ वैचारिक स्पष्टता दिन सक्छ।
पार्टीको विगतको शक्ति एकता र समावेशीतामा आधारित भएकाले, बाहिरिएका वा निष्कासित भएका नेता–कार्यकर्ताहरूलाई पुनः समेट्ने प्रयास अर्को महत्वपूर्ण कदम हुन सक्छ। विभाजनले कमजोर बनाएको संगठनलाई पुनः जोड्न सके मात्र एमालेले आफ्नो पुरानो जनाधार फर्काउन सक्छ। साथै, केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म संगठनात्मक संरचनालाई पुनः सक्रिय, गतिशील र उत्तरदायी बनाउनु जरुरी छ, जसले कार्यकर्ता तहमा पुनः उत्साह र संलग्नता बढाउनेछ।
यसैगरी, पार्टीभित्र देखिएका भ्रष्टाचार, पद दुरुपयोग वा अनियमितताका आरोपहरूको स्वतन्त्र र निष्पक्ष छानबिन हुनु अत्यावश्यक छ। विश्वसनीय समिति गठन गरी तथ्यमा आधारित अनुसन्धान र आवश्यक कारबाही गर्न सके मात्र जनविश्वास पुनः प्राप्त गर्न सकिन्छ। जनताले अब केवल नाराभन्दा पनि पारदर्शिता र जवाफदेहिताको अपेक्षा गरेका छन्।
संसद र राष्ट्रिय राजनीतिमा पनि एमालेले रचनात्मक र जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्नुपर्नेछ। राष्ट्रिय हितका विषयमा सरकार र अन्य दलहरूसँग सहकार्य गर्दै सकारात्मक राजनीति अघि बढाउनु आवश्यक छ। सडकमा हुने अराजक गतिविधि, तोडफोड र हिंसात्मक व्यवहारबाट टाढा रही लोकतान्त्रिक संवाद, बहस र सहमतिलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने समय आएको छ।
त्यसैगरी, पार्टीका नेताहरूको सार्वजनिक अभिव्यक्ति पनि परिपक्व, जिम्मेवार र तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ। असंयमित अभिव्यक्तिले क्षणिक राजनीतिक लाभ दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा पार्टीको छवि कमजोर बनाउँछ। त्यसैले, नेतृत्वले आफ्नो भाषा, शैली र व्यवहारमा सुधार ल्याउनु अपरिहार्य छ।
आज एमालेका लागि सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता इमानदार आत्मसमिक्षा हो-आफ्ना कमजोरीहरूलाई स्वीकार गर्ने र सुधारतर्फ दृढतापूर्वक अघि बढ्ने। राजनीतिक दलहरू समयसँगै परिवर्तन हुन सके मात्र दीर्घकालीन रूपमा टिक्न सक्छन्। यदि यी सुधारका कदमहरू व्यवहारमा उतार्न सकियो भने एमाले पुनः आफ्नो पुरानो शक्ति, विश्वसनीयता र प्रभावमा फर्किन सक्ने सम्भावना अझै जीवित छ। तर यथास्थितिमा अडिग रहँदै पुरानै शैलीमा राजनीति अघि बढाइयो भने आगामी वर्षहरूमा पार्टीको प्रभाव क्रमशः खुम्चिँदै जाने जोखिमलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन।
